روحانیت در مبارزه با خرافات
این جُستار، به علل و زمینه ها و بسترهایى اشاره مى دارد که حضور روحانیت را در این جهاد فکرى، کم رنگ کرده و در عمل زمینه هاى بروز و فعالیت جبهه خرافه سازان را فراهم تر ساخته است.
پیامبر اکرم(ص) به (یضع عنهم اصرهم والاغلال التى کانت علیهم) متصف بود. او با جهل و خرافه ستیز داشت و حتى در پیشبرد مقاصد عالى، به اوهام متصل نشد. در دوران کودکى، توصیه دایه خویش را در حرز بندهاى مرسوم روزگار پذیرا نگشت و در عهد رسالت، شایعه کسوف خورشید را در سوگ فرزندش ابراهیم، قاطعانه رد کرد و آن را سکوى ازدیاد ایمان عوام قرار نداد.
روحانیت، در مسند چونان پیامبرى قرار دارد و نیابت از چنان شخصیتى را عهده دار است. و اینک در برابر امواج خرافه هاى سنتى و مدرن، کهن و نوپیدا، دینى و قومى این پرسش اساسى مطرح است که آیا حوزه و روحانیت، به مسؤولیت اساسى خویش در این زمینه آگاه است؟ و آیا در برابر این طوفان سهمگین، مواجهه اى درخور و شایسته را از خود نشان داده است؟
این جُستار، به علل و زمینه ها و بسترهایى اشاره مى دارد که حضور روحانیت را در این جهاد فکرى، کم رنگ کرده و در عمل زمینه هاى بروز و فعالیت جبهه خرافه سازان را فراهم تر ساخته است. قبل از پرداخت به این پرسشهاى اساسى، از باب مقدمه، اشاره اى به جایگاه و اهمیت موضوع خواهیم داشت.
گستره خرافات
زوایا و اعماق خرافات در جامعه اسلامى ـ ایرانى، احساس خطر را در مقامات مسؤول، روشن اندیشان و جامعه شناسان کشور پدید آورده است. دامنه خرافات، بسیار متنوع و گسترده اند. از بسترها و شرایط مختلف اجتماعى، بهره ورى داشته و دارند. به عنوان نمونه، به این آگهى توجه کنید:
(تاکنون کسانى که این برنامه را از ما دریافت کرده اند، تک تک آنها بدون استثنا در کنکور و براى دانشگاه هاى دولتى قبول شده اند. جهت تهیه این برنامه مى توانید مبلغ 70 هزار تومان به شماره حساب واریز کنید تا دستور قرآنى و دعا توسط& به آدرس شما ارسال شود.)1
این مورد، نمونه اى از هزاران نمونه خرافه پردازى و سوء استفاده از ایمان مذهبى جامعه ایرانى است.
با یک نگاه سریع به طبقه بندى زیر، از انواع خرافات در جامعه ایرانى مى توان دست یافت:
الف. خرافات دینى ـ مذهبى: علایق ریشه دار اسلامى ـ شیعى در جامعه ایرانى، زمینه اى براى سوء استفاده و ترویج خرافات دینى ـ آیینى است. ظهور و بروز آن، در موضوعات زیر بیش تر خود را مى نمایاند:
*مناسک عزادارى: خرافات در آیینهاى عزادارى از مسائل جدى و مطرح از دیرزمان بوده و هست. از مرحوم نورى در لؤلؤ و مرجان تا استاد شهید مطهرى در نگاشته هاى متنوع و متعدد خود، در مورد تحریفات و انحرافات در عزادارى حسینى سخن گفته اند.
یکى از ناهنجارترین رفتارها در مناسک عزادارى (قمه زنى) است که در دوره قاجارى رواج یافت. و به روایت مستوفى، آن را مرحوم دربندى در عزادارى وارد، یا عمومى کرد و ترکان عوام آن را پذیرفتند و ذکر (شاخسین و واخسین) یا (حیدر، صفدر) که قبل از تیغ زنى مى گفتند، ذکر ترکى بود.2
جهانگردان خارجى از همان دوره قاجار، توصیف ناپسندى از قمه زنى را در سفرنامه ها و نگاشته هاى خویش ارائه کردند و با تعابیرى چون این بى شعورها (فووریه) یا مالیخولیاى مقدس (جکسن) منظره دلخراش و تاثرآور که هرگز نمى توان آن را از یاد برد. (بنجامن) از آن یاد کرده اند.3 این رفتار ناشایست، هم چنان مورد تبلیغ رسانه اى علیه تشیع و مناسک عزادارى شیعى است.
* مهدویت: اعتقاد به حضور امام عصر(ع) و انتظار ظهور ایشان، از باورهاى بنیادین شیعه امامى است. همین باور اساسى، بسترها و زمینه هایى را نیز براى خرافه سازان پدید آورده است. پاره اى از این خرافات، سابقه اى تاریخى دارند و پاره اى، نوظهورند. از جمله، مى توان به موارد زیر اشاره داشت:
* ادعاهاى دروغین نیابت، بابیت .
* دعاوى ارتباط با امام زمان(ع) در خواب یا بیدارى براى پاسخ به پرسشها، حل مشکلات و بیماریها .
* پیش بینى هایى براى زمان ظهور و مقدمات ظهور.
* فرقه سازى براى یاران امام(ع).
* دعاوى ارتباطات نسبى ـ سببى با امام(ع).
* زیارتگاه ها و مکانهاى مذهبى: مزارات غیرمستند، سابقه اى بس قدیمى و کهن داشته و عوامل متعددى در این مساله دخیل بوده اند. در دهه هاى اخیر، در پرتو فضاى دینى ـ معنوى در کشور، صدها مکان متروک و غیرمستند، بازسازى و نوسازى شده اند و ده ها مکان نوظهور خود را نمایانیده اند و گاه رونقى درخور یافته اند.
* ادعیه و اذکار: دعا و نیایش، روح ادیان ابراهیمى است، اما در تمامى این ادیان و مذاهب ـ و از جمله اسلام و تشیع ـ ادعیه و اذکار مجهول راه یافته اند. خرافه گرایان، به جاى بهره ورى از خوان سرشار ادعیه ها ى ماندگار، چونان صحیفه سجادیه به اذکار و اورادى مجهول و وهم آلود رو مى آورند و منابع مکتوب و غیرمکتوبى را با عنوان دعا و ذکر و ورد براى سلوک معنوى یا رفع مشکلات مادى و یا& ترویج مى کنند. کتابهایى که سالیانى است در ردیف کتابهاى پرفروش کشور جاى گرفته اند.
* کشف و کرامات: متفکران مسلمان، باورمندند که اولیاى خداوند (علاوه بر پیامبران و امامان) از قدرتهاى خارق العاده برخوردارند. این باور، چونان باورهاى صادق و مسلم پیشین، بسترى را براى گزافه گویان و مدعیان دروغین فراهم ساخته و مى سازد. دروغ پردازانى که به دعاوى ناروا، خود را بر سکوى ولایت مى نشانند و از کشف و کرامات سخن مى رانند و خلقى را به دنبال خویش مى کشانند و به سوء استفاده هاى گوناگون مى پردازند.
ب. خرافات معنوى ـ عرفانى: تمایل طبیعى انسان به عرفان و معنویت، زمینه سازى براى انبوهى از خرافات معنوى را فراهم ساخته است. زمینه هاى تاریخى جامعه ایرانى در گرایش به عرفان و معنویت، در اقبال به این گونه خرافات تأثیر جدى داشته و دارد. افزون بر این عامل، رویکرد معنوى حاصل از انقلاب اسلامى ایران، شرایط نامساعد اقتصادى و اجتماعى و عوامل دیگر در تشدید این اقبال مؤثر بوده اند.
هم اکنون در جامعه ایرانى، هم خرافات فرقه هاى دروغین کهن، معنوى ـ عرفانى، رواج یافته است و هم فرقه هاى نوظهور عرفانى، به خرافات جدیدى روآورده و آن را گسترش داده اند.
در این جریانهاى خرافى، انحرافها و کژراهه هاى زیر مورد توجه و تأکیدند:
* تکریم، ستایش، تقدیس و اغراق در مورد رهبر یا رهبران فرقه هاى عرفانى.
* ترویج کتابها و محافل ساحرى و جادوگرى، طالع بینى، غیب گویى، ارتباط با ارواح، رابطه با موجودات سیارات و .
* تبلیغ تکنیک هاى روان شناختى که گاه از آن با تعبیر معنویت مدرن نیز یاد مى شود.
* مجال آفرینى براى روشهاى درمانى خرافى غیر از درمان دانش پزشکى، روشهاى درمانى از قبیل ورزشهاى معنوى، معالجه با مواد بلورین و .
* بازسازى و نوخوانى باورهاى خرافى ادیان خاموش و باستانى.
* طرح و تبلیغ نمادهاى خرافى چون عدد 666 (در شیطان پرستى) و یا نماد پنتاگرام یا ستاره 5 پر در فرقه کابالا یا چرخ خورشید و صدها نماد دیگر که در قالب نگین انگشتر، گردنبند، تصاویر روى دستبند، پیراهن، شلوار، کفش، ادکلن، ساعت و عرضه و ارائه مى گردد.
ج. خرافات ملى ـ منطقه اى: کشور پرسابقه و پهناور ایران، چونان ملل بزرگ و تاریخ مند از سنتهاى اصیل و ارزش مندى برخوردار است. عید نوروز، یکى از این سنتهاى افتخارآمیز است. اما این سابقه طولانى تاریخى، سنتها و آداب خرافى و غیرمعقول را نیز به همراه داشته است. پاره اى از این موارد، فراگیر و عمومى ترند، چونان چهارشنبه سورى و پاره اى منطقه اى تر و قومى ترند. در دسته اخیر صدها و هزاران رسم و رسوم خرافى را در ازدواج، زایمان، مرگ، سفر، عیادت، نقل و انتقال مى توان خواند و دید.
د. خرافات وارداتى: گسترش ارتباطات با اقوام و ملل دیگر، به اخذ دانشها و تجارب مثبت ایشان انجامیده است اما در جوار آن، گاه و بى گاه خرافات اقوام دیگر در میان جامعه ما نیز راه یافته است. در سده اخیر، در ارتباطات فیزیکى ـ مجازى با مغرب زمین، بخش وسیعى از خرافات آن جوامع در جامعه ایرانى ره یافته اند و چون نمایه اى از غربزدگى را نیز به همراه داشته اند و نمایى از مدرن زیستى نیز تلقى گشته اند. مواردى از قبیل فال قهوه، نحوست سیزده، طالع تولد و& نمونه هایى از این قبیل اند.
محورهاى چهارگانه بالا نشانگر حجم گسترده ى خرافات در جامعه اسلامى ـ ایرانى ماست. به پرسش نخست جستار باز مى گردیم که چرا روحانیت شیعى، مواجهه اى درخور و شایسته با این پدیده ندارد. به گوشه هایى از عوامل و بسترها، اشاراتى خواهیم داشت.
توجیه سکوت
در مواردى، مسامحه هاى روحانیت در برابر تحریفها و خرافه هاى دینى، بر پایه ى مبانى نظرى است که به آن فلسفه و استدلال مى بخشد. به عبارتى، پایگاه شرعیت و مشروعیت براى ترک امر به معروف و نهى از منکر مى شود و همراهى با خرافات ـ یا سکوت در برابر آن را ـ به وجود مى آورد.
تبیان
